Giữa đại ngàn núi rừng Tây Bắc hùng vĩ, có một người phụ nữ mà hàng trăm năm nay, người dân vẫn luôn nhắc đến bằng sự kính cẩn và lòng biết ơn đặc biệt. Đó chính là Chúa Thác Bờ – một trong những vị Chúa Bà linh thiêng bậc nhất trong tín ngưỡng dân gian vùng Hòa Bình nói riêng và miền sông Đà nói chung.
Nơi đây không chỉ là điểm đến tâm linh để người dân trăm họ tìm về cầu an, cầu phúc, cầu sức khỏe, mà Chúa Thác Bờ còn là một phần ký ức văn hóa sâu sắc, gắn liền với lịch sử giữ nước và đời sống sinh hoạt của cư dân vùng cao.
1. Hai Dòng Truyền Thuyết Linh Thiêng Về Chúa Thác BờTrong dòng chảy dân gian Tây Bắc, sự tích về Chúa Thác Bờ tồn tại dưới hai hướng kể khác nhau. Tuy nhiên, cả hai dòng truyền thuyết đều gặp nhau ở một điểm chung: Khắc họa hình tượng một người phụ nữ kiệt xuất, có công lao to lớn với dân, với nước.
Tích thứ nhất: Vị nữ tù trưởng tài ba cai quản vùng đất MườngTheo dòng lịch sử, Chúa Thác Bờ là một nhân vật có thật tên là Đinh Thị Vân. Bà là con gái của một vị tộc trưởng người Mường, sinh ra và lớn lên tại vùng đất Kim Bôi, Hòa Bình dưới thời nhà Lê.
Tương truyền, bà vốn là dòng tiên nữ giáng sinh. Gặp lúc đất nước rơi vào cảnh loạn lạc, bà đã đứng ra tập hợp dân Mường, liên kết với các dân tộc anh em trong vùng, nhất tâm hiệp sức đồng lòng đánh đuổi giặc dữ.
Sau khi dẹp tan quân giặc, để ghi nhận công lao, triều đình đã giao lại vùng đất Mường Hòa Bình cho bà cai quản. Tại đây, bà cùng nhân dân dốc hết tâm sức xây dựng quê hương:
- Dạy dân cách phát rẫy làm nương, trồng lúa.
- Hướng dẫn người dân xuống sông thả lưới, đánh bắt cá.
- Chỉ huy nhân dân trị thủy, chế ngự dòng sông Đà hung dữ.
Những lúc thanh nhàn, Chúa Bà lại một mình thong dong trên chiếc thuyền độc mộc, du ngoạn khắp nơi xuôi ngược trên dòng sông Đà thơ mộng.
Tích thứ hai: Người con gái anh hùng giúp vua Lê Lợi dẹp loạn
Ở dòng truyền thuyết thứ hai, cuộc đời của Chúa Thác Bờ lại gắn liền với cuộc hành quân tiễu phạt tập đoàn phong kiến phản loạn Đèo Cát Hãn của vua Lê Lợi.
Khi nghĩa quân triều đình đi đến vùng Thác Bờ hiểm trở, bà Đinh Thị Vân đã đứng ra kêu gọi nhân dân trong vùng quyên góp lương thực, thực phẩm để nuôi quân. Không chỉ vậy, chính bà đã tổ chức và trực tiếp chèo thuyền đưa nghĩa quân vượt qua những con thác dữ của sông Đà để hội quân lên Lai Châu chống quân xâm lược.
Sau khi thắng trận trở về, qua vùng Thác Bờ, bà lại một lần nữa tổ chức lễ hội khao quân, đồng thời huy động người dân chặt tre kết bè để đưa nghĩa quân về lại kinh đô an toàn.
Dấu ấn lịch sử: Trong thời gian lưu lại nơi đây, cảm kích trước sự quả cảm của quân lính và lòng yêu nước của người dân bản địa, vua Lê Lợi đã dùng kiếm Thuận Thiên khắc một bài thơ lên vách đá. Tảng đá lịch sử này hiện đang được lưu giữ và trưng bày tại Nhà văn hóa trung tâm thành phố Hòa Bình.
Sau khi bà qua đời, hương hồn thường hiển linh để che chở, giúp đỡ dân lành vượt qua hoạn nạn trên sông nước. Để nhớ ơn công đức sâu dày của bà, vua Lê Lợi đã chỉ dụ cho dân bản xứ lập đền thờ bà ngay cạnh dòng Thác Bờ năm xưa.
2. Hình Tượng Chúa Thác Bờ Trong Tín Ngưỡng Thờ MẫuDù theo dòng truyền thuyết nào, Chúa Thác Bờ vẫn hiện lên là một người phụ nữ vẹn toàn: vừa tài trí, kiên cường trong hoạn nạn, lại vừa nhân hậu, gắn bó sâu sắc với núi sông Tây Bắc.
Trong Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - Tứ phủ của người Việt, Chúa Thác Bờ không chỉ là một biểu tượng tâm linh huyền bí, mà còn là sự kết tinh của lịch sử, văn hóa và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc. Hình ảnh của Ngài đã đi vào những bài văn chầu trang trọng, ca ngợi vẻ đẹp thanh tân nhưng không kém phần uy nghi:
“Cảnh thanh tân thiều quang soi tỏ
Giữa dòng chảy vô vội của thời gian, những câu chuyện về Chúa Thác Bờ vẫn được người dân truyền tai nhau qua bao thế hệ. Điều này không nhằm mục đích "thần thánh hóa" quá khứ, mà là cách để người Việt giữ lại một phần ký ức thiêng liêng, hướng con người ta về với cội nguồn và những giá trị chân - thiện - mỹ.
Khi lắng nghe câu chuyện về Ngài, bạn cảm nhận nhiều hơn về góc độ lịch sử hào hùng hay nét tâm linh huyền bí? Nếu ai đã từng có duyên lành về chiêm bái, dâng hương tại cửa đền Chúa Thác Bờ, hãy để lại cảm nhận của mình bên dưới để mọi người cùng hoan hỷ chia sẻ nhé!
